اقتصاد فضا و توسعه روستایی

اقتصاد فضا و توسعه روستایی

آسیب‌شناسی اقدامات کمیته امداد در توانمندسازی خانوارهای روستایی (مطالعه موردی: شهرستان هامون)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
گروه جغرافیا، دانشگاه زابل، زابل، ایران
10.22034/serd.2026.10604
چکیده
هدف: کمیته امداد به‌عنوان یکی از نهادهای اصلی حمایتی در ایران، مأموریت دارد با تکیه بر رویکرد توانمندسازی، زمینه خروج خانوارهای فقیر و محروم را از چرخه فقر فراهم آورد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی و آسیب‌شناسی اقدامات این نهاد در توانمندسازی خانوارهای روستایی شهرستان هامون در منطقه سیستان انجام‌شده است.
روش پژوهش: روش تحقیق، توصیفی ‌ـ ‌تحلیلی و مبتنی بر داده‌های اسنادی و میدانی بوده و داده‌ها با پرسشنامه‌های ساخت‌یافته در دو سطح خانوار و خبرگان محلی گردآوری شده‌است. جامعه آماری شامل سرپرستان خانوارهای تحت پوشش کمیته امداد در روستاهای شهرستان هامون است که با استفاده از فرمول کوکران، ۳۶۹ خانوار به‌عنوان نمونه انتخاب شد. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از تکنیک تصمیم‌گیری چندمعیاره ARAS و نرم‌افزارهای SPSS و ArcGIS صورت گرفته‌است.
یافته‌ها: در میان شاخص‌های اقتصادی، وام‌های خودکفایی و اشتغال با میانگین‌های 1/08 و 1/23 کمترین اثربخشی را در توانمندسازی اقتصادی داشته‌اند، درحالی‌که شاخص‌هایی نظیر ارتقاء آرامش روانی و رضایتمندی از زندگی، بالاترین امتیاز را در بُعد اجتماعی‌ ـ ‌فرهنگی کسب کرده‌اند. همچنین، نتایج آزمون فریدمن بیانگر وجود تفاوت معنادار بین ابعاد مختلف توانمندسازی است، به‌طوری‌که بُعد اجتماعی ـ‌ فرهنگی از بیشترین کیفیت و بُعد اقتصادی از کمترین کیفیت برخوردار است.
نتیجه‌گیری: بر اساس تحلیل‌های این پژوهش، ضعف در نظارت بر اجرای برنامه‌ها و ناکارآمدی نیروی انسانی در تحقق اهداف برنامه‌ای، مهم‌ترین عوامل ناکارآمدی اقدامات کمیته امداد شناسایی شدند. این نتایج بیانگر ضرورت بازنگری در سیاست‌های اجرایی، آموزش تخصصی پرسنل و تقویت نظارت فرآیندمحور در جهت ارتقاء اثرگذاری برنامه‌های توانمندسازی در مناطق روستایی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Pathology of the Imam Khomeini Relief Committee’s Empowerment Programs for Rural Households: A Case Study of Hamun County, Iran

نویسندگان English

Masoumeh Rahdar
Sadegh Asghari Lafmejani
Mahmoud Reza Mirlotfi
Mohammad Pirani
Department of Geography, University of Zabol, Zabol, Iran
چکیده English

Objective: As one of the principal social support institutions in Iran, the Imam Khomeini Relief Committee (IKRC) is mandated to facilitate the transition of poor and deprived households out of poverty through an empowerment-oriented approach. This study critically evaluates and diagnoses the effectiveness of the Committee’s empowerment initiatives targeting rural households in Hamun County, located in the Sistan region of southeastern Iran.
Methods: The study adopted a descriptive–analytical research design based on both documentary and field data. Data were collected through structured questionnaires administered at two levels: beneficiary households and local experts. The statistical population consisted of household heads covered by the IKRC in rural areas of Hamun County. Using Cochran’s formula, a sample of 369 households was selected. Data analysis was conducted using the Additive Ratio Assessment (ARAS) multi-criteria decision-making technique, supported by SPSS and ArcGIS software.
Results: The results indicate that among the economic indicators, self-sufficiency and employment loans demonstrated the lowest effectiveness in promoting economic empowerment. In contrast, indicators such as psychological well-being and life satisfaction achieved the highest scores within the socio-cultural dimension. Friedman test results revealed statistically significant differences among the dimensions of empowerment, with the socio-cultural dimension exhibiting the highest level of effectiveness and the economic dimension the lowest.
Conclusions: Weak monitoring mechanisms and the inefficiency of human resources in achieving program objectives were identified as the principal factors limiting the effectiveness of the Committee’s empowerment initiatives. The findings highlight the need for revising implementation policies, providing specialized staff training, and strengthening process-oriented monitoring systems to enhance the effectiveness of rural empowerment programs.

کلیدواژه‌ها English

Beneficiary Households
Rural Development
Rural Empowerment
Hamun County
Imam Khomeini Relief Committee
اصغری لفمجانی، صادق؛ شهرکی، عیسی و نادریان­­فر، مهدی. (1395). موانع توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی خانوارهای روستایی (مورد: مددجویان تحت پوشش کمیته امداد در سیستان). اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ۵ (۱۵)، ۱۰۳-۱۲۴.
 
https://doi.org/10.18869/acadpub.serd.5.15.103
بهجتی اردکانی، مریم و ملکپور، علی. (1403). رویکرد قانون‌گذار و سازمانهای متولی زنان سرپرست خانوار در توانمندسازی آنان (بهزیستی، کمیته امداد، شهرداری تهران). رفاه اجتماعی، ۲۴ (۹۳)،367-413.   https://doi.org/10.32598/refahj.24.93.4213.1
پیرانی، محمد. (1398)، بررسی اثرات طایفه­گرایی بر کیفیت مدیریت­روستایی (مطالعه موردی: روستاهای سیستان)، پایان­نامه کارشناسی‌ارشد رشته جغرافیا و برنامه­ریزی‌روستایی گرایش مدیریت توسعه پایدار روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل، زابل.
توفیقیان­فر، علی­حسن؛ عزیزی، جمشید؛ صیفوری، بتول؛ بهجتی­اصل، فخرالدین و قایدگیوی، فرود. (1395). بررسی رابطه بین طرح­های خودکفایی کمیته امداد امام خمینی(ره) و توانمندسازی زنان سرپرست خانوار (مطالعه موردی: استان کهگیلویه و بویر احمد). زن و جامعه، 7 (2)، 89-114.  https://doi.org/20.1001.1.20088566.1395.7.26.5.1
جلیلیان، نسرین و پاپ زن، عبدالحمید. (1398). موانع و محدودیت‌های موفقیت طرح‌های خودکفایی و کارآفرینی کمیته امداد امام خمینی(ره) (مورد: زنان سرپرست خانوار دهستان هرسم، شهرستان اسلام آباد غرب). اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ۸ (۲۷)، 65-78.
جندقی، غلامرضا؛ زارعی متین، حسن؛ طهماسبی، رضا و افروزنیا، علی. (1398). طراحی الگوی موفقیت نوآوری اجتماعی در کمیته امداد امام خمینی‌ (ره) با رویکرد نظریه داده‌بنیاد. پژوهش های مدیریت منابع سازمانی. ۹ (۴)، 69-۹۰.
https://doi.org/20.1001.1.22286977.1398.9.4.4.9
خانی، فضیله؛ مطیعی­لنگرودی، سیدحسن و صیاد بیدهندی، لیلا. (1391). ارائه الگوی توانمندسازی زنـان روسـتایی با استفاده از ICT (بررسی موردی: بخش مرکزی شهرستان لاهیجـان). توسـعه روسـتایی، 4 (1)، 85-108.
https://doi.org/10.22059/JRD.2012.28900
دربان آستانه، علیرضا؛ رضوانی، محمدرضا؛ قدیری معصوم، مجتبی و هاجری، بهرام. (1398). تحلیلی بر توزیع خانوارهای تحت پوشش کمیته امداد در سطح کشور و ارتباط آن با متغیرهای اقتصادی و اجتماعی. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 9(33)، 128-149.
رزمجو، منوچهر و مقصودی، طهماسب. (1398). طراحی الگوی پایدارسازی کسب و کارهای خرد اجتماعی مددجویان کمیتۀ امداد امام خمینی(ره). مدیریت سرمایه اجتماعی، 6 (1)، 23-39. https://doi.org/10.22059/JSCM.2019.272550.1750
رکن­الدین­افتخاری، عبدالرضا؛ پورطاهری، مهدی و میرجلالی، اکبر. (1392). نقش نهاد خیریه ای کمیته امداد در بهبود کیفیت فیزیکی مسکن مددجویان تحت پوشش روستایی مورد: بخش کندوان شهرستان میانه. جغرافیا و توسعه، 11 (33)، 1-26.
https://doi.org/10.22111/GDIJ.2013.1318
سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. (1399). اطلس روستایی شهرستان‌های شمالی استان سیستان و بلوچستان. تهران: انتشارات جغرافیایی نظامی.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان سیستان و بلوچستان. (1400). سند آمایش استان سیستان و بلوچستان (ویژه شهرستان هامون). زاهدان: معاونت برنامه‌ریزی منطقه‌ای.
شجاعی فرد، علی. (1402). توانمندسازی و ایجاد اولویت های اقتصادی کسب وکارهای متوسط کشاورزی در مددجویان مورد حمایت کمیته امداد امام خمینی (ره). تحقیقات اقتصاد کشاورزی،  12 (4(48))، 243-262.
https://doi.org/20.1001.1.20086407.1399.12.48.12.8
طائف، مجید؛ نوابخش، مهرداد و اسماعیلی، رضا. (1400). طراحی مدل توسعه و توانمندسازی رفاه اجتماعی پایدار درزمینه ارتقاء تاب آوری با رویکرد گراندد تئوری (مورد مطالعه مددجویان تحت پوشش کمیته امداد لرستان). مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 13 (3)، 227-245.
عنابستانی، علی اکبر و محمودی، حمیده. (1398).  تحلیل اثر وام های کمیته امداد امام خمینی بر اشتغال پایدار روستاییان مورد: شهرستان مشهد. اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 8 (3 (29))، 129- 150.
عنابستانی، علی اکبر و نادریان‌فر، مهدی. (1402). تحلیل اثرات اجرای طرح‌های هادی بر کیفیت محیطی سکونتگاه‌های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان هامون). برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، 7(1)، 11-24. https://doi.org/10.30473/psp.2020.6796
محبوبی، محمدرضا؛ کیانوش، پرستو و عابدی سروستانی، احمد. (1397). موانع توانمندسازی مددجویان در طرح‌های اشتغال‌زای کشاورزی کمیته امداد امام خمینی در استان گلستان. مددکاری اجتماعی. ۷ (۱)، 46-55.
محترم، سمیه؛ محبوبی، محمدرضا و عبدالله­زاده، غلامحسین. (1395). نقش نهادهای حمایتی در توسعه کارآفرینی: مطالعه طرح­های اشتغال­زای کمیته امداد امام خمینی(ره). مطالعات کارآفرینی و توسعه پایدار کشاورزی، 2(4)، 75-92.
https://doi.org/20.1001.1.24767735.1394.2.4.5.3
محمدی یگانه، بهروز؛ چراغی، مهدی و احمدی، کبری. (1393). بررسی آثار اعتبارات خرد بر توانمندسازی اقتصادی فقرای روستایی مطالعه موردی: دهستان غنی بیگلو، شهرستان زنجان. جغرافیا و توسعه، 12(35)، 233-247.
https://doi.org/10.22111/GDIJ.2014.1565
محمدی، علیرضا؛ آمار، تیمور و مولایی هشجین، نصراله. (1398). بررسی نقش سیاست‌های کمیته امداد امام (ره) در توانمندسازی اجتماعی خانوارهای زیرپوشش روستایی مطالعه موردی: ناحیه مرکزی استان گیلان. تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 50 (3)، 577-593.https://doi.org/10.22059/IJAEDR.2019.275809.668721
موصلی، مرتضی؛ سنجر، سلاجقه و صیادی، سعید. (1402). طراحی مدل مفهومی کارآفرینی سازمانی در کمیته امداد امام خمینی (ره). مطالعات مدیریت دولتی ایران، 3 (3)، 79-102. https://doi.org/10.22034/JIPAS.2021.291000.1191
مولائی، محسن. (1392). بررسی نقش سازمان های مردم نهاد در توانمندسازی کودکان در وضعیت دشوار (با مطالعه منطقه ۱۲ تهران)، پایان­نامه کارشناسی ارشد برنامه ریزی رفاه اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران.
میرزایی، حسین؛ غفاری، غلامرضا و کریمی، علیرضا. (1389)، توانمندسازی، صنعتی شدن و عوامل زمینه­ای موثر بر آن (مطالعه موردی: مناطق روستایی شهرستان قروه). پژوهش­های روستایی، 1 (4)، 99-128.
ولیخانی، ماشاالله و ولیئی، محسن. (1402). تبیین الگوی توسعه ای و آموزش کارآفرینی با رویکرد توانمندسازی شغلی (مطالعه موردی: مددجویان کمیته امداد امام خمینی (ره) استان تهران). مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 13(1)، 155-166.
دوره 15، شماره 55
بهار 1405
صفحه 103-122

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 05 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 15 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405