اقتصاد فضا و توسعه روستایی

اقتصاد فضا و توسعه روستایی

تحلیل چالش‌ها و مسائل- مشکلات کشاورزی و منابع طبیعی فراروی توسعه اقتصادی پیرامون رودخانه اترک‌سفلی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 بخش تحقیقات منابع طبیعی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گلستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، گرگان، ایران
2 پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
3 بخش تحقیقات منابع طبیعی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع‌طبیعی استان گلستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، گرگان، ایران
10.22034/serd.2026.10616
چکیده
هدف: هدف اصلی این پژوهش شناسایی، اولویت‌بندی و تحلیل چالش‌ها و مسائل- مشکلات کشاورزی و منابع طبیعی در حوضه رودخانه اترک‌سفلی با تمرکز بر منطقه چات شهرستان گنبدکاووس بوده‌است. پژوهش با تکیه بر دیدگاه نخبگان، کارشناسان و ذی‌نفعان محلی، تلاش دارد روابط علّی میان عوامل انسانی و طبیعی مؤثر بر این چالش‌ها را تبیین کرده و زمینه تصمیم‌سازی آگاهانه برای مدیریت پایدار منابع را فراهم آورد.
روش پژوهش: این پژوهش از نظر ماهیت کمّی و از نظر هدف کاربردی است. داده‌ها از طریق بررسی اسناد بالادستی و پرسشنامه تخصصی مبتنی بر طیف پنج‌درجه‌ای لیکرت گردآوری شده‌اند. پایایی ابزار پژوهش با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ ارزیابی شد. برای اولویت‌بندی مسائل و مشکلات از آزمون ناپارامتریک فریدمن استفاده شد و به‌منظور تحلیل روابط علّی میان نیروهای محرک، فشارها، وضعیت‌ها، اثرات و پاسخ‌ها، مدل مفهومی DPSIR به‌عنوان چارچوب تحلیلی پژوهش به‌کار گرفته شد.
یافته‌ها: در حوزه مخاطرات محیطی، "افزایش دمای منطقه و تغییر الگوی بارندگی ناشی از تغییرات اقلیمی" با میانگین رتبه 13/98 به‌عنوان مهم‌ترین چالش شناسایی شد. در حوزه مشکلات ‌محیط‌زیستی، "نبود نظارت مؤثر بر عملیات صنعتی و کشاورزی و بروز آلودگی‌های غیرقابل جبران محیط‌زیست" با میانگین رتبه 14/53 بالاترین اولویت را به خود اختصاص داد. در حوزه کشاورزی و منابع‌ طبیعی، "افزایش قیمت نهاده‌های کشاورزی مانند بذر و کود" و "نبود سیستم‌های مؤثر مدیریت پسماند" هر دو با میانگین رتبه 14/19 به‌عنوان مهم‌ترین مشکلات شناسایی شدند. نتایج آزمون فریدمن نشان داد که تفاوت معناداری میان اولویت مسائل و مشکلات در هر سه حوزه وجود دارد (Sig =0.000). تحلیل نتایج در قالب مدل DPSIR نشان داد که نیروهای محرک اجتماعی، اقتصادی و حاکمیتی نقش غالبی در شکل‌گیری این مشکلات دارند.
نتیجه‌گیری: چالش‌های کشاورزی و منابع‌ طبیعی حوضه رودخانه اترک‌سفلی ماهیتی چندبُعدی، پیچیده و به‌هم‌پیوسته دارند و تداوم روندهای فعلی بهره‌برداری، پایداری اکولوژیکی و اقتصادی منطقه را با تهدید جدی روبرو می‌سازد. بنابراین، اتخاذ رویکردی جامع و یکپارچه در مدیریت منابع آب و خاک، تقویت هماهنگی نهادی، توسعه سیستم‌های نوین آبیاری، ارتقای نظارت محیط‌زیستی و مشارکت فعال جوامع محلی، از الزامات اساسی برای بهبود وضعیت کشاورزی، حفاظت از منابع ‌طبیعی و افزایش تاب‌آوری معیشتی و محیط‌زیستی در اترک‌سفلی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of Challenges and Problems in Agriculture and Natural Resources Hindering Economic Development in the Lower Atrak River Basin

نویسندگان English

Behrooz Mohseni 1
Mohammadreza Gharibreza 2
Saeid Shabani 1
Aiding Kornejady 3
1 Natural Resources Research Department, Golestan Province Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Gorgan, Iran
2 Soil and Water Conservation Research Institute (SWCRI), Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran
3 Natural Resources Research Department, Golestan Province Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Gorgan, Iran
چکیده English

Objective: The main objective of this study was to identify, prioritize, and analyze the challenges and problems affecting agriculture and natural resources in the Lower Atrak River Basin, with a particular focus on the Chat area of Gonbad-e Kavus County. Drawing on the perspectives of experts, specialists, and local stakeholders, the study sought to explain the causal relationships among human and natural factors contributing to these challenges and to provide a basis for informed decision-making for sustainable resource management.
Methods: This quantitative study was applied in terms of purpose. Data were collected through a review of upstream policy and planning documents and a specialized questionnaire based on the DPSIR framework using a five-point Likert scale. The reliability of the research instrument was assessed using Cronbach's alpha coefficient. The non-parametric Friedman test was employed to prioritize the identified issues and problems. The DPSIR conceptual framework was also used to analyze the relationships among Driving Forces, Pressures, State, Impacts, and Responses.
Results: Among environmental hazards, “increasing regional temperatures and changes in precipitation patterns caused by climate change” was identified as the most important challenge, with a mean rank of 13.98. Among environmental problems, “lack of effective monitoring of industrial and agricultural activities and the occurrence of irreversible environmental pollution” received the highest priority, with a mean rank of 14.53. In the field of agriculture and natural resources, “increasing prices of agricultural inputs such as seeds and fertilizers” and “lack of effective waste management systems” were identified as the most important problems, each with a mean rank of 14.19. The Friedman test indicated statistically significant differences among the priorities assigned to issues and problems across all three domains (Sig. = 0.000). The DPSIR analysis showed that social, economic, and governance-related driving forces play a dominant role in shaping these problems.
Conclusions: The challenges affecting agriculture and natural resources in the Lower Atrak River Basin are multidimensional, complex, and highly interconnected. The continuation of current resource-use trends poses a serious threat to the ecological and economic sustainability of the region. Therefore, an integrated approach to water and soil resource management, strengthened institutional coordination, development of modern irrigation systems, improved environmental monitoring, and active participation of local communities are essential for improving agricultural conditions, conserving natural resources, and enhancing livelihood and environmental resilience in the Lower Atrak Basin.

کلیدواژه‌ها English

Lower Atrak
Challenges
Agriculture and Natural Resources
Gonbad-e Kavus
DPSIR Model
امیربیگی، حسن؛ منصوری، نبی‌اله؛ و حمصی، امیرهومن (1400). ارائۀ مدل یکپارچۀ مدیریت آلودگی‌های محیط زیستی در سکونت‌گاه‌های غیررسمی بر اساس چارچوب DPSIR (مطالعۀ موردی: شهر مشهد)، فصلنامه اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، 2 (4)، 354-340.  https://doi.org/10.22034/UE.2022.2.04.07
ایرانشاهی، معین؛ و معروفی، صفر (1401). استفاده از رویکرد چند معیاره در شرایط ورشکستگی جهت تخصیص بهینه منابع آبی مشترک با به‌کارگیری روش چانه‌زنی نش نامتقارن، علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، 16 (57)، 12-1.
باهری، بیتا؛ و دشتی، سولماز (1401). ارزیابی آسیبپذیری پارک ملی گلستان در جهت توسعة پایدار با استفاده از مدلDPSIR ، نشریه محیط‌زیست طبیعی، 75 (1)، 37-22. 
پرناک، رامتین؛ سعیدی، سپیده؛ و کامیاب، حمیدرضا (1404). تحلیل وضعیت محیط‌زیستی و تدوین راهبردهای مدیریتی تالاب آلاگل با استفاده از مدل DPSIR، محیط زیست و توسعه فرابخشی، 10 (89)، 108-93.  https://doi.org/10.22034/envj.2025.505505.1467
جهانی‌شکیب، فاطمه؛ ملک‌محمدی، بهرام؛ یاوری، احمدرضا؛ شریفی، یونس؛ و عادلی، فاطمه (1401). ارزیابی روند تغییرات کاربری زمین و تغییر اقلیم در سیمای سرزمین تالاب چغاخور با تأکید بر آثار محیط‌زیستی، محیط‌شناسی، 40 (3)، 643-631.  https://doi.org/10.22059/JES.2014.52210
دشتی، سولماز؛ و کریمیپور، فاطمه (1401). ارزیابی مخاطرات محیط زیستی تالاب بین‌المللی گمیشان با استفاده از چارچوب مفهومیDPSIR  وTOPSIS ، نشریه محیط‌زیست طبیعی، 75، 63-46.  https://doi.org/10.22059/JNE.2022.345893.2455
سلطانی، محمدجعفر؛ معتمدوزیری، بهارک؛ نوروزی، علی‌اکبر؛ احمدی، حسن؛ و مصفایی، جمال (1402). تحلیل روند عوامل مؤثر بر گرد و غبار هندیجان با رویکرد چارچوب پیشران- فشار- وضعیت- اثر- پاسخ، مهندسی و مدیریت آبخیز، 15 (2)، 297- 313. https://doi.org/10.22092/IJWMSE.2022.358141.1966
شرفی، سیامک؛ شامی، ابوالفضل؛ و یمانی، مجتبی (1393). بررسی تغییرات مورفولوژیکی رودخانه اترک در یک بازه زمانی 20 ساله، آمایش جغرافیایی فضا، 4 (14)، 150-129.
عادلی، جواد؛ بوزرجمهری، خدیجه؛ و علیزاده، امین (1399). تحلیل موانع و چالش‌های مصرف بهینة آب در بخش کشاورزی نواحی روستایی شهرستان گنبدکاووس، مجلّة جغرافیا و توسعة ناحیه‌ای، 18 (1)، 143-103.  https://doi.org/10.22067/geography.v18i1.81917
غریب‌رضا، محمدرضا (1402). چالش‌ها و مسائل- مشکلات کشاورزی و منابع طبیعی حوزه‌های آبخیز ساحلی استان بوشهر، وزارت جهادکشاورزی. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، 175 ص.
فرهادی، رضا؛ مطلبی، مسعود؛ و محمدزاده، علی (1402). راهبردهای بهره‌وری مشترک از منابع آبی رودخانۀ مرزی اترک در جهت اجرای سیاست‌های کلی نظام، فصلنامه سیاست‌های راهبردی و کلان، 11 (2)، 409-384.  https://doi.org/10.30507/jmsp.2022.356316.2472
کریمی‌سنگ‌چینی، ابراهیم؛ صالح‌پور، امین؛ و مصفایی، جمال (1399). کاربرد چارچوب DPSIR در مدیریت خطر سیل برای نیل به توسعه پایدار در آبخیزداری، پانزدهمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، ساری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی، 6 ص.
متقی، افشین؛ و قربانی‌سپهر، پریسا (1400). هیدرودیپلماسی در عمل: چالش رودخانه های مرزی ایران و نتایج امنیتی-انتظامی آن، فصلنامه جغرافیا، 9 (71)، 87- 63. http://dor.net/dor/20.1001.1.27833739.1400.19.71.4.1
محسنی، بهروز؛ غریب‌رضا، محمدرضا؛ شعبانی، سعید؛ و کرنژادی، آیدینگ (1404). بررسی چالش‌ها و مسائل حوزه کشاورزی و منابع‌طبیعی پیرامون رودخانه اترک در شهرستان گنبدکاووس، وزارت جهادکشاورزی. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، 149 ص.
مختاری‌هشی، حسین (1392). هیدروپلیتیک ایران؛ جغرافیای بحران آب در افق سال 1404، فصلنامه ژئوپلیتیک، 9 (31)، 83-49. http://dor.net/dor/ 20.1001.1.17354331.1392.9.31.3.8
مسلمی‌بهمنی، کبری (1394). چالش‌های بخش کشاورزی و منابع‌طبیعی، سومین همایش ملی انجمن‌های علمی دانشجویی رشته‌های کشاورزی و منابع‌طبیعی، کرج، پردیس کشاورزی و منابع‌طبیعی دانشگاه تهران، 10 ص.
میرشفیعی، سمیرا؛ انصاری، حسین؛ و میان‌آبادی، حجت (1394). روش‌های نظریه ورشکستگی در تخصیص منابع آبی مشترک (مطالعه موردی: رودخانه اترک)، نشریه آبیاری و زهکشی ایران، 9 (4)، 594-604.
نجفی‌کانی، علی‌اکبر (1398). چالش‌ها و تنگناهای توسعه اقتصادی در نواحی روستایی بخش داشلی‌برون شهرستان گنبدکاووس، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 8 (3)، 168-151. http://serd.khu.ac.ir/article-1-3358-fa.html
یوسفیان‌املشی، رضا (1381). چالش‌های فراوری آموزش عالی در هزاره سوم. تهران: دانشگاه جامع امام حسین (ع)، 308 ص.
دوره 15، شماره 56
تابستان 1405

  • تاریخ دریافت 04 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 02 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 26 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405