اقتصاد فضا و توسعه روستایی

اقتصاد فضا و توسعه روستایی

بررسی ارائه الگوی مناسب برای شکلگیری سکونتگاههای خلاق در مناطق روستایی با تاکید بر توسعه روستایی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان رشتخوار)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
گروه جغرافیای روستایی، دانشکده جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
10.22034/serd.2026.10603
چکیده
هدف: امروزه بیشتر مناطق روستایی در کشورهای در حال توسعه با چالش‌های مختلفی در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی رو‌به‌رو هستند که به انزوای اجتماعی این مناطق و در نهایت تشدید فقر می ­انجامد. بنابراین، بحث سکونتگاه­های خلاق به عنوان یک ایده جدید، بسیار معقول و قدرتمند برای رهایی از چالش­ها در بیشتر مناطق کشور مطرح شده است. هدف پژوهش حاضر، بررسی ارائه الگویی مناسب برای شکل ­گیری سکونتگاه­های خلاق در مناطق روستایی در سطح روستاهای شهرستان رشتخوار است.
روش پژوهش: این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی انجام گردیده است. بدین منظور، ابتدا ضمن مطالعات اسنادی و بازدید­های اولیه میدانی، طیف گسترده­ای از شاخص‌ها متناسب با شرایط روستاهای مورد مطالعه تعیین گردید. سپس جمع ­آوری داده­ها براساس شاخص­های انتخابی، با استفاده از فرم مشاهدات میدانی و پرسشنامه‌های خبرگان و خانوار انجام شده است. همچنین برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از تحلیل‌های آماری دیمتل فازی و نرم‌افزار SPSS استفاده گردید.
یافته‌ها: یافته ­های تحقیق موید آن است که مولفه مشارکت از با میانگین 4/05 در جایگاه اول قرار گرفته است. از سویی دیگر، در 70/3 درصد از خانوارها، سطح تغییر فرآیند شکل­ گیری الگوهای سکونتگاه­های خلاق در مناطق روستایی نسبت به 10 سال گذشته افزایش‌یافته، در 21/2 درصد از خانوارهای بررسی شده، سطح تغییر فرآیند شکل­ گیری الگوهای سکونتگاه­های خلاق در مناطق روستایی در این محدوده زمانی کاهش‌یافته است.
نتیجه‌گیری: با توجه به پتانسیل‌ها و چالش‌های فراروی شکل‌گیری سکونتگاه‌های خلاق در منطقه، مناسبترین الگو برای شکل‌گیری سکونتگاه‌های خلاق، الگوی مشارکتی است. الگوهای مشارکت با بیشترین مقدار D–R که این معیار مهم­ترین الگو است؛ به این معنی که اگر این الگوی سکونتگاه­های خلاق در مناطق روستایی ارتقاء یابد سایر الگوهای سکونتگاه­های خلاق ارتقاء و در نتیجه زمینه پدیدارشدن فرآیند شکل­گیری افزایش می­ یابد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Developing an Appropriate Model for the Formation of Creative Settlements in Rural Areas with Emphasis on Rural Development (A Case Study of Rural Settlements in Rashtkhwar County, Iran)

نویسندگان English

Seyed Hadi Tayebnia
Ali Izadi
Department of Geography, Faculty of Geography and Environmental Planning, University of Sistan and Baluchestan. Zahedan, Iran
چکیده English

Objective: Rural areas in many developing countries are increasingly confronted with economic, social, and environmental challenges that contribute to social exclusion, poverty, and population decline. In this context, the concept of creative settlements has emerged as an innovative approach for revitalizing rural communities and promoting sustainable development. The present study aimed to identify an appropriate model for the formation of creative rural settlements in Rashtkhwar County, located in Razavi Khorasan Province, Iran.
Methods: This research employed a descriptive–analytical methodology. Relevant indicators were identified through documentary studies and preliminary field investigations. Data were collected using field observation forms, expert questionnaires, and household surveys. The collected data were analyzed using Fuzzy DEMATEL and SPSS software. The findings revealed that participation was the most influential component in the formation of creative rural settlements, with a mean score of 4.05. Furthermore, 70.3% of surveyed households reported an increase in the process of creative settlement formation during the last decade, whereas 21.2% perceived a decline.
Results: The results indicate that rural participation, social cohesion, occupational diversification, local leadership capacity, and the promotion of creative ideas significantly contribute to the emergence and development of creative settlements.
Conclusions: The study concludes that the participatory model represents the most effective framework for fostering creative rural settlements in Rashtkhwar County. Strengthening participatory mechanisms can enhance other dimensions of creativity and innovation, thereby accelerating rural development and improving the resilience and sustainability of rural communities.

کلیدواژه‌ها English

Sustainable Rural Development
Participatory Development
Social Capital
Creative Village
Rural Innovation
Creative Rural Settlements
ابریشمی، حمید؛ بیدرام، رسول؛ ماجد، وحید و بخشایش، الهام (1398). امکان سنجی توسعه پایدار روستایی از طریق توسعه صنایع خلاق(مطالعه موردی: صنایع دستی روستاهای منتخب استان اصفهان)، فصلنامه روستا و توسعه،22(88)، 69-51. https://doi.org/10.30490/rvt.2020.289507.1069
ازکیا، مصطفی و کامور، نجمه (1392). توسعه پایدار گردشگری روستایی در روستای چاشم شهرستان مهدی شهر، مجله مطالعات توسعه­ اجتماعی ایران، دانشگاه آزاد اسلامی واحدعلوم و تحقیقات، 5(3)، 122-107. https://doi.org/10.22080/tmhr.2023.26184.1002
استانداری خراسان رضوی (1392)، سند چشم انداز توسعه روستایی در استان خراسان رضوی.
پورطاهری، مهدی و نقوی، محمدرضا (1391). توسعه کالبدی سکونتگاه­های روستایی با رویکرد توسعه پایدار(مفاهیم، نظریه­ها، راهبردها). فصلنامه مسکن و محیط روستا، پژوهشکده سوانح طبیعی، 31(137)، 70-53. http://jhre.ir/article-1-329-fa.html
جهان‌تیغ، حسنعلی؛ عنابستانی، علی اکبر؛ میرلطفی، محمودرضا و خوارزمی، امید علی (1399). تحلیل پیشران-های کلیدی اثرگذاری شاخص‌های روستاهای خلاق بر پایداری سکونتگاه‌های روستایی با رهیافت آینده پژوهی(مطالعه موردی: سیستان)، فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی، 7(3)، 345-323.     https://doi.org/10.22048/rdsj.2021.257221.1885
جهان‌تیغ، حسنعلی؛ عنابستانی، علی اکبر؛ میرلطفی، محمودرضا و خوارزمی، امید علی (1400). تحلیل اثرگذاری شاخص‌های روستاهای خلاق بر پایداری سکونتگاه‌های روستایی(مورد شناسی: منطقه سیستان)، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری منطقه ای، 11(38)، 96-71. https://doi.org/10.22111/gaij.2021.6110
حبیبی، محسن؛ بارول، شیری؛ خجسته، مریم و نگهداری کیا، پریا (1389). طراحی روستایی، مشارکت و توسعه پایدار. فصلنامه مسکن و محیط روستا، 29(132)، 16-3.
حجاریان، احمد (1400). ارزیابی الگوی علی مولفه­های موثر بر روستای خلاق با استفاده از تکنیک دیمتل فازی، فصلنامه توسعه محلی(روستایی شهری)، 13(1): 196-173. https://doi.org/10.22059/jrd.2021.323853.668651
حسن­زاده، داوود و ایزدی جیران، اصغر (1388). بررسی جایگاه توسعه پایدار در اجتماعات روستایی ایران. فصلنامه علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، 17(36)، 55-27. https://jnoe.ut.ac.ir/issue_2062_3745.html
راست­قلم، مهدی؛ صیدایی، سید اسکندر و نوری، سیدهدایت­اله (1395). تعیین پیشران­های کلیدی رهیافت روستای خلاق با استفاده از نرم­افزار میک­مک، فصلنامه­ پژوهش­های روستایی، دانشگاه تهران، 7(3)، 329-319.  https://civilica.com/doc/1428084  
رحیمی، علی (1390)، یاداشتی در رابطه با جایگاه توسعه صنایع تبدیلی در توسعه روستاها.
رحیمی، محمد؛ مرد علی، محسن؛ داها، الهام؛ و فلح­زاده، عبدالرسول (1392)، شهر خلاق مبانی نظری و شاخص­ها. مرکز مطالعات و برنامه­ریزی شهر تهران، چاپ اول.
رکن الدین افتخاری، عبدالرضا؛ مهدوی، داوود و پورطاهری، مهدی (1389)، فرآیند بومی سازی شاخص­های توسعه پایدار گردشگری روستایی ایران، مجله پژوهش­های روستایی، دانشگاه تهران، 1(4)، 41-1. https://journal.ut.ac.ir/issue_2168_2268_.html
ریاحی، وحید؛ عزیزپور، فرهاد و قاسمیان (1399). عوامل موثر بر تهیه برنامه چشم انداز توسعه در ناحیه روستایی هزار جریب(شرق مازندران)، نشریه علمی جغرافیا و برنامه­ریزی، 24(72)، 291-267. https://geoplanning.tabrizu.ac.ir/issue_1282_1312.html
شیعه، اسماعیل؛ دانشپور، سید عبدالهادی و روستا، مریم (1393)، تدوین مدل شاخص­های مکانی پایداری اجتماعی به کمک روش دلفی و تکنیک شانون، مجله معماری و شهرسازی آرمان­شهر،10(19)، 129-119.  https://www.armanshahrjournal.com/issue_5863_6049.html
صالح­پور، شمسی؛ اسماعیل­زاده، حسن و کریمی، خدیجه (1396). تاثیرات متقابل توسعه پایدار گردشگری با توسعه پایدار اجتماعات محلی(مطالعه موردی: شهرستان نقده). فصلنامه فضای گردشگری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ملایر، 6(21)،  61-41. https://sanad.iau.ir/Journal/gjts/Article/999586/FullText
عطایی، پوریا؛ نوروزی، آرش و مراد حاصلی، سمیه (1395). تحلیل مطالعات اجتماعی تشکیل انجمن­های آب­بران در راستایی توسعه پایدار (مطالعه موردی: شبکه آبیاری و زهکشی دشت فیروزآباد، استان فارس). اولین همایش ملی با رویکرد نوین در برنامه­ریزی و توسعه پایدار منطقه­ای، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرودشت. https://civilica.com/doc/571816
عینالی، جمشید؛ محمدی­یگانه، بهروز و قاسملو، حسن (1398). نقش گردشگری خلاق در تو سعه پایدار مناطق روستایی(مطالعه موردی: روستاهای تاریخی فرهنگی شمال غرب کشور)، مجله پژوهش و برنامه­ریزی روستایی، 8(2)، 39-19. https://civilica.com/doc/679438/
غلامرضازاده نوغان، ظفر؛ دانشورکاخکی، فاطمه؛ صبوحی، محمود و صابونی، محمود (1394). مدل­سازی گردشگری روستایی با تاکید بر شاخص­های توسعه­پایدار روستایی. پایان نامه کارشناسی ارشد گروه اقتصاد کشاورزی، دانشگاه فردوسی.
قاسملو، حسن؛ عینالی، جمشید و محمدی­یانه، بهروز (1396). نقش گردشگری در توسعه پایدار روستایی با رویکرد گردشگری خلاق(مطالعه موردی: روستای تاریخی فرهنگی شمال غرب کشور). پایان­نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه­ریزی روستایی- گرایش برنامه­ریزی کالبدی، دانشگاه زنجان.
کلانتری، خلیل؛ اسدی، علی و چوبچیان، شهلا (1388). تدوین و اعتبارسنجی شاخص­های توسعه پایدار مناطق روستایی. مطالعات و پژوهش­های شهری و منطقه­ای، دانشگاه اصفهان، 1(2)، 69-56. https://www.sid.ir/journal/487/fa
مختاری ملک­آبادی، رضا؛ مرموصی، نفیسه؛ علی­اکبری، اسماعیل و امینی، داود (1394). شاخص­های بومی شهرخلاق با رویکرد ایرانی اسلامی، فصلنامه علمی پژوهشی و بین المللی انجمن جغرافیای ایران،13(47)، 177-161.  https://elmnet.ir/export/1530994-24718?type=BibTeX
مهدوی، داوود، رکن الدین افتخاری، عبدالرضا و سجاسی قیداری، حمدالله (1395). طراحی راهبردهای توسعه پایدار گردشگری روستاهای تاریخی فرهنگی ایران، نشریه جغرافیا و برنامه­ریزی، دانشگاه تبریز، 20(56)، 100-75. https://geoplanning.tabrizu.ac.ir/issue_137_787.html
موسوی، سید روح الله؛ موسوی، سیده پروین و برومندان، فریبا (1393). آینده پژوهی دانشی کاربردی در توسعه روستایی، سومین همایش ملی آینده پژوهی تهران. https://www.sid.ir/seminar/issue/549/fa
موسی­وند، جعفر؛ محمودی، سید مهدی و چراغی، رامین (1392). توسعه گردشگری روستایی در راستای توسعه پایدار( مطالعه موردی: روستای سوریه، شهرستان بانه). فصلنامه فضای گردشگری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ملایر،2(8)، 97-81. https://www.sid.ir/journal/871/fa
میرزایی، معصومه و کلاهی، مهدی (1399). روستازیستی پایا در شهرستان تربت حیدریه، فصلنامه روستا و توسعه، 23 (91)، 96-79. https://doi.org/10.30490/rvt.2020.305111.1107
یاسوری، مجید، سجودی، مریم (1396). کارآفرینی روستایی؛ راهی برای تحقق روستاهای خلاق، اولین همایش اندیشه­ها و فناوری­های نوین در علوم جغرافیایی، دانشگاه زنجان،14-1. https://civilica.com/doc/679463
دوره 15، شماره 55
بهار 1405
صفحه 79-102

  • تاریخ دریافت 27 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 17 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 05 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405